Polityki europejskie w dobie zmian modelu integracji europejskiej

PROJEKT ZAKOŃCZONY

  • Projekt badawczy finansowany z grantu Narodowego Centrum Nauki
  • Umowa nr UMO-2012/07/B/HS5/03902
  • Wniosek nr 2012/07/B/HS5/03902
  • Kierownik projektu: prof. UW dr hab. Tomasz Grzegorz Grosse  (IE WDiNP UW)
  • Główni wykonawcy: prof. UW dr hab. Artur Nowak-Far (IE WDiNP UW/KES SGH) prof. UW dr hab. Jacek Czaputowicz (IE WDiNP UW)
  • Uczestnicy zespołu badawczego: prof. dr hab. Katarzyna Żukrowska (KES SGH), dr hab. Krzysztof Szewior (IE WDiNP UW), dr Jadwiga Nadolska (IE WDiNP UW), dr Paweł Borkowski (IE WDiNP UW), dr Justyna Miecznikowska (IE WDiNP UW), dr Jolanta Szymańska, dr Krzysztof Księżopolski (ISM WDiNP UW), dr Kamila Pronińska (ISM WDiNP UW), mgr Joanna Ziółkowska (College of Europe, Natolin)
  • Streszczenie projektu:

1. Cel prowadzonych badań/hipoteza badawcza

Punktem wyjścia projektu badawczego jest uznanie, że procesy integracji europejskiej w coraz mniejszym stopniu opierają się na modelu wspólnotowym, którego podstawą była względna równowaga instytucji europejskich oraz zwiększająca się stopniowo autonomia instytucji wspólnotowych (takich jak Komisja Europejska lub Parlament Europejski) od międzyrządowych. W ramach modelu wspólnotowego zachowywana była równowaga sił między największymi państwami członkowskimi, a tymi mniejszymi lub usytuowanymi peryferyjnie. Jednym z czynników tej równowagi był system instytucji wspólnotowych oraz spójność systemu regulacyjnego w UE. Podstawową zasadą systemu była solidarność. Model wspólnotowy w okresie kryzysu strefy euro ulega erozji. Wyłania się nowy model integracyjny, w ramach którego rosnące wpływy polityczne (formalne i nieformalne) posiadają najsilniejsze państwa członkowskie. Zarysowuje się asymetria władzy między instytucjami międzyrządowymi a pozostałymi instytucjami europejskimi, jak również hierarchia między państwami najsilniejszymi, a tymi mniejszymi, słabszymi politycznie lub usytuowanymi peryferyjnie. Wzrasta segmentacja polityczna w UE na różne kręgi integracyjne, zgodnie z mechanizmem „Europy dwóch prędkości”.

Podstawowym pytaniem badawczym jest to, czy zmiana modelu integracyjnego wpływa na poszczególne polityki UE? Procesy segmentacji politycznej były obserwowane w UE jeszcze przed kryzysem strefy euro. Jednak wspomniany kryzys zaostrzył te procesy. Spowodował silniejszą tendencję do instytucjonalizacji współpracy wokół Unii Gospodarczej i Walutowej (UGW), jak również wyraźniejszy trend do hierarchii między „bliższymi” i „dalszymi” kręgami integracji. Pogłębienie integracji wewnątrz strefy euro wzmacnia bowiem centrum polityczne w Europie skupione wokół najsilniejszych państw członkowskich. Wspomniane centrum może w związku z tym silniej oddziaływać politycznie nie tylko na samą strefę euro, ale także na pozostałe obszary UE oraz inne polityki europejskie.

Celem projektu będzie próba weryfikacji następujących twierdzeń teoretycznych:
• Istnieje hierarchiczny związek między procesami politycznymi zachodzącymi w „polityce wysokiej”, a więc na najwyższym szczeblu politycznym i w odniesieniu do wiodących instytucji ustrojowych, a „polityką niską” dotyczącą poszczególnych polityk publicznych. Hierarchia tych relacji polega na tym, że procesy zachodzące w „polityce wysokiej” determinują te zachodzące na
niższym poziomie polityk publicznych (teza realistyczna).
• Istnieje silna „zależność od szlaku” (path dependency), która wpływa na inercję przemian polityk publicznych. Dlatego skutecznie bronią się one przed procesami politycznymi odbywającymi się na poziomie ustrojowym (teza instytucjonalno-liberalna).
• Następuje zmiana języka integracji europejskiej (widoczna w wystąpieniach polityków i głównych dokumentach), która rekonstruuje procesy integracyjne w politykach publicznych UE zgodnie ze zmianami modelu integracyjnego (teza konstruktywistyczna).

2. Zastosowana metoda badawcza/metodologia

Analiza zmian formalnych i nieformalnych występujących w poszczególnych politykach europejskich, w tym podejmowanych w ostatnich latach (od 2010 r.) działań, inicjatyw politycznych i pomysłów reformatorskich. Dotyczy to także zmian wynikających z przyjęcia nowej wieloletniej perspektywy finansowej na lata 2014-2020 oraz wpływu dyskutowanych reform ustrojowych w UE na zawartość i organizację polityk publicznych. Badanie powinno także obejmować ewentualne zmiany języka debaty europejskiej, która wskazywałaby na jakościowe zmiany akcentów politycznych. Badanie zostanie oparte na analizie najważniejszych dokumentów, doniesień prasowych oraz wywiadach pogłębionych z uczestnikami procesów decyzyjnych odbywających się w poszczególnych politykach europejskich.

3. Wpływ spodziewanych rezultatów na rozwój nauki, cywilizacji, społeczeństwa

Analiza przeprowadzona w niniejszym badaniu dotyka zjawiska występującego w okresie kryzysu strefy euro (począwszy od 2010 roku). Pozwoli jednocześnie ocenić wpływ procesów politycznych zachodzących w strefie euro na inne polityki europejskie. Dodatkowo będzie starała się usystematyzować zjawisko segmentacji i różnicowania tempa integracji występujące w UE (zarówno podczas kryzysu, jak i wcześniej). Dodatkowe znaczenie ma aktualna dynamika zmian zachodzących w UE, która powoduje, że segmentacja nabiera charakteru trwałego i ustrojowego. Dlatego niezbędne jest świeże spojrzenie na całość zjawisk dotyczących segmentacji politycznej w UE.